De jaarthema's van de Lentekriebels door de jaren heen

Elk jaar in maart krijgt de Week van de Lentekriebels een nieuw jaarthema: een rode draad die bepaalt waar lessen over relaties en seksualiteit op basisscholen die week de nadruk op leggen. Van 'Ik wil het graag weten' tot 'Weerbaar online' en 'Respect' - de thema's volgen niet alleen de actualiteit, ze laten ook zien hoe het programma zich na de ophef van 2023 herijkte. Een overzicht van de koers door de jaren heen, en wat dat betekent voor wat er dit jaar in de klas gebeurt.

Wat een jaarthema wel en niet bepaalt

De Week van de Lentekriebels is een vrijwillige projectweek die Rutgers, het Nederlandse kenniscentrum seksualiteit, samen met de GGD'en sinds 2006 aanbiedt aan basisscholen en het speciaal onderwijs. Relationele en seksuele vorming staat wel verplicht in de kerndoelen die de overheid vaststelt: elke school moet er op de een of andere manier aandacht aan besteden. Hoe een school dat doet, welke methode ze gebruikt en of ze meedoen aan de Lentekriebels-week, is aan het schoolbestuur zelf. Het jaarthema dat Rutgers ieder voorjaar kiest, is dus geen wettelijke verplichting maar een inhoudelijke suggestie: een kapstok waarmee deelnemende scholen die ene week concreet kunnen invullen, met handreikingen, lesbrieven en een prentenboek als rode draad.

Voor een breder beeld van wie het programma maakt, wie het beoordeelt en welke stof per leerjaar aan bod komt, is het programma-dossier het vertrekpunt. De jaarthema's zelf vormen een soort logboek: ze laten zien welke onderwerpen Rutgers op een bepaald moment urgent vond, en - zeker na 2023 - hoe het programma reageerde op maatschappelijke kritiek.

Van nieuwsgierigheid naar 'je lijf is van jou' (2019-2022)

In de jaren voor de ophef van 2023 lag de nadruk vooral op nieuwsgierigheid en het eigen lichaam. In 2019 was het thema 'Ik wil het graag weten': lessen sloten aan bij vragen die kinderen zelf stellen over vriendschap, verliefdheid en voortplanting. In 2021 verschoof de aandacht naar 'seksuele en genderdiversiteit', met een handreiking voor leerkrachten waarin begrippen als sekse, gender en seksuele diversiteit werden uitgelegd en achtergrondinformatie over lhbti-onderwerpen werd gegeven. Een jaar later, in 2022, koos Rutgers voor 'Je lijf is van jou', met nadruk op grenzen aangeven, toestemming vragen en het bespreekbaar maken van grensoverschrijdend gedrag.

• 2019 - 'Ik wil het graag weten': aansluiten bij vragen die kinderen zelf hebben.
• 2021 - 'Seksuele en genderdiversiteit': begrippen sekse, gender en lhbti centraal, met een aparte handreiking voor leerkrachten.
• 2022 - 'Je lijf is van jou': grenzen, toestemming en weerbaarheid tegen seksueel misbruik.

2023: 'Wat vind ik fijn?' en de ophef over gender

In 2023 was het officiele thema 'Wat vind ik fijn?', gericht op lichaamsbewustzijn, een positief zelfbeeld en het benoemen van eigen voorkeuren. Dat thema raakte op de achtergrond doordat er in maart 2023 op sociale media een golf van verontwaardiging losbarstte. Daar circuleerden berichten dat jonge kinderen zouden leren over anale seks en transgenders en dat negenjarigen voorlichting zouden krijgen over masturberen - beweringen die niet overeenkwamen met het daadwerkelijke lesmateriaal en die deels gebaseerd waren op materiaal dat niet eens in het pakket zat.

Tweede Kamerleden Van Haga en Baudet stelden Kamervragen over de week; in de beantwoording bevestigde het kabinet dat relationele en seksuele vorming via de kerndoelen verplicht is, dat deelname aan de Lentekriebels-week vrijwillig is en dat scholen zelf het lesmateriaal kiezen. De minister noemde het destijds betreurenswaardig dat Rutgers door verspreide desinformatie genoodzaakt was juridische stappen te zetten; een rechter oordeelde dat de organisatie Civitas Christiana onjuiste uitspraken over Rutgers moest rectificeren. Los van deze zaak blijft er in bredere kring kritische aandacht voor hoe jong kinderen al met concepten rond genderidentiteit in aanraking komen: het Britse Cass Review-rapport uit 2024 plaatste kanttekeningen bij de wetenschappelijke onderbouwing van vroege genderbevestigende zorgtrajecten. Dat rapport gaat over medische zorgpaden, niet over schoolvoorlichting in Nederland, maar het voedt wel het bredere maatschappelijke gesprek over behoedzaamheid rond gender bij jonge kinderen — een gesprek dat op zustersite genderopschool.nl breder wordt gevolgd.

Na de storm: 'Weerbaar online' (2024)

Na de ophef paste Rutgers vooral de communicatie aan, niet de wettelijke basis van het programma. Voor editie 2024 trok de organisatie naar eigen zeggen nadrukkelijker op met ouders en politiek, en kozen losse scholen voor extra voorlichtingsavonden en inzage in lesmateriaal vooraf. Op een basisschool in Amsterdam waar in 2023 enkele gezinnen hun kinderen thuishielden, meldde de directie dat vooraf gegeven informatie het jaar erop onrust voorkwam en dat eerder afgehaakte ouders weer meededen.

Inhoudelijk koos Rutgers voor het thema 'Weerbaar online': leerlingen leerden hoe ze veilig kunnen omgaan met internet en sociale media, en de bovenbouw kreeg aandacht voor het ongewild tegenkomen van naaktbeelden. Het is een thema dat zich moeilijk laat framen als ideologisch beladen: digitale weerbaarheid is een onderwerp waar vrijwel iedere ouder, school en Kamerfractie zich in kan vinden, anders dan bij gender- en identiteitsvraagstukken.

Twintig jaar en het thema 'Respect' (2025-2026)

In 2025 bestond de Week van de Lentekriebels twintig jaar; Rutgers en de GGD'en markeerden dat jubileum onder meer met een dichtbundel van leerlingen uit groep acht. Voor de 21e editie, van 23 tot 27 maart 2026, koos Rutgers het thema 'Respect'. De motivatie die de organisatie daarbij geeft is cijfermatig: meer dan de helft van de meisjes en ongeveer een vijfde van de jongens tussen de 13 en 25 jaar zegt weleens seksueel grensoverschrijdend gedrag te hebben meegemaakt. Het thema moet kinderen al vroeg leren dat jongens en meisjes gelijkwaardig zijn, dat 'nee' ertoe doet en dat je toestemming vraagt, bijvoorbeeld voordat je iemand een knuffel of high five geeft.

Net als 'Je lijf is van jou' in 2022 en 'Weerbaar online' in 2024 is 'Respect' een thema dat draait om gedrag en veiligheid, onderbouwd met cijfers over grensoverschrijdend gedrag, eerder dan om identiteitsvorming.

Wat de lijn van de thema's zegt over de koers

Leg je de thema's van de afgelopen jaren naast elkaar, dan is voorzichtig een lijn te ontdekken. De jaren tot en met 2022 bevatten een mix van nieuwsgierigheid, lichaamsbewustzijn en, in 2021, een jaarthema dat expliciet over seksuele en genderdiversiteit ging. Na de ophef van 2023 verschoven de thema's naar onderwerpen die dichter bij weerbaarheid, veiligheid en grensoverschrijdend gedrag liggen - 'Weerbaar online' en 'Respect' - en minder naar genderidentiteit als zelfstandig hoofdthema.

Dat kan een bewuste koerscorrectie zijn: onderwerpen als consent en online veiligheid kennen breder maatschappelijk draagvlak dan een jaarthema dat begrippen als genderidentiteit bij jonge kinderen introduceert. Het betekent niet dat gender en seksuele diversiteit uit het lesaanbod zijn verdwenen - ze blijven onderdeel van de bredere kerndoelen en van doorlopend lesmateriaal - maar ze zijn minder vaak het expliciete jaarthema van de projectweek geworden. Critici wijzen erop dat Rutgers tegelijk kennisinstituut en belangenbehartiger is op het gebied van seksuele en reproductieve rechten, en dat dat een rol kan spelen in de keuze van onderwerpen en de toon van het materiaal. Voorstanders wijzen op de functie van het programma voor weerbaarheid en veiligheid, en op de wettelijke verplichting tot seksuele vorming die los van Rutgers bestaat.

Wat ouders kunnen doen

Voor ouders die willen weten wat hun kind dit jaar precies krijgt voorgelegd, is navraag bij school het eerste aanknopingspunt: welk jaarthema is gekozen, welke lesbrief of handreiking wordt gebruikt en is er een ouderavond of inzagemoment. Scholen zijn niet verplicht om mee te doen aan de Lentekriebels-week en kunnen ook een andere methode voor relationele en seksuele vorming kiezen; wel moeten ze, via de kerndoelen, op enige manier aandacht besteden aan het onderwerp.

Meer achtergrond over de rechten van ouders, de rol van de Onderwijsinspectie en de inhoud per leerjaar is te vinden in de overige artikelen.