Alternatief voor Lentekriebels: welke lesmethoden gebruiken scholen?

Zoekt u een alternatief voor de Lentekriebels als lesmethode, dan is het eerste dat u moet weten: de Week van de Lentekriebels is geen verplichting en ‘Kriebels in je buik’ is niet het enige lespakket. Scholen zijn wettelijk verplicht om aandacht te besteden aan relationele en seksuele vorming, maar kiezen zelf hoe. In de praktijk gebruiken Nederlandse basisscholen een handvol methoden, van levensbeschouwelijk neutraal tot uitgesproken christelijk. Dit artikel zet ze naast elkaar en legt uit hoe zo’n keuze op school tot stand komt.

Eerst de drie lagen: overheid, school, aanbieder

De verwarring over de Lentekriebels komt vaak doordat drie lagen door elkaar lopen. De overheid schrijft via kerndoel 38 voor dat leerlingen ‘leren respectvol om te gaan met seksualiteit en met diversiteit binnen de samenleving, waaronder seksuele diversiteit’. Dat kerndoel geldt sinds december 2012 voor alle basisscholen en wordt getoetst door de Onderwijsinspectie. Hoe een school dat doet, is volgens SLO ‘een zaak van de school zelf’. De school kiest dus een methode, een eigen leerlijn of een combinatie. En aanbieders zoals Rutgers, Driestar educatief of Stichting Zorg voor Seksualiteit maken de pakketten waaruit scholen kiezen. De Rijksoverheid zegt zelf ‘niet betrokken’ te zijn bij de inhoud van lesmateriaal; het ministerie van VWS financiert wel de organisatie van de Week van de Lentekriebels door Rutgers.

Minister Wiersma formuleerde het in juni 2023 in antwoord op Kamervragen zo: er is ‘geen formeel of standaard lespakket’ voor de themaweek, deelname is vrijwillig en ‘scholen en leraren bepalen zelf welke lespakketten en materialen zij inzetten’. Wat de Week precies is en wie haar maakt, leest u in ons basisartikel over de Week van de Lentekriebels.

Kriebels in je buik en de varianten daarop

‘Kriebels in je buik’ van Rutgers is de meest gebruikte methode en het pakket waar de Week van de Lentekriebels op leunt. Het is een digibordmethode voor groep 1 tot en met 8 met 56 lessen rond vier thema’s: lichamelijke ontwikkeling en zelfbeeld, voortplanting en gezinsvorming, sociaal-emotionele ontwikkeling (waaronder gendergelijkheid en seksuele diversiteit) en seksuele weerbaarheid. Het NJi erkende het in 2023 als ‘Goed onderbouwd’; op effect is het niet onderzocht. Leerkrachten stellen lessen samen uit vaste en keuze-onderdelen, wat betekent dat twee scholen met dezelfde methode heel verschillende lessen kunnen geven.

Er zijn drie afgeleiden die scholen tegenkomen. Kriebels in je buik – Speciaal Onderwijs is de versie van Rutgers voor het so, eveneens opgenomen in de NJi-databank. Kriebels in De Vreedzame School (CED-Groep in samenwerking met Rutgers, 2021) is geen nieuwe methode maar een katern dat de lessen van Kriebels in je buik inpast in de doorlopende lijn van het sociaal-emotionele programma De Vreedzame School; scholen die hiermee werken, geven de lessen verspreid over het jaar en vaak een kort blok in de Lentekriebelsweek. En de Week van de Lentekriebels zelf is een jaarlijkse projectweek met een thema, waarin scholen een week lang lessen uit het pakket geven; het is dus een manier om de methode te gebruiken, geen aparte methode.

Veiligwijs: waardenbenadering voor openbaar en bijzonder onderwijs

‘Veiligwijs’ is ontwikkeld door Stichting Zorg voor Seksualiteit, een ANBI-stichting die naar eigen zeggen zonder overheidssubsidie werkt. De methode is bedoeld voor groep 1 tot en met 8 en bestaat uit acht tot tien lessen van ongeveer drie kwartier per dubbel leerjaar. Ze is opgebouwd rond vier waarden: respect, liefde, zorg en veiligheid, met nadruk op identiteit, veilige relatievorming en seksuele weerbaarheid. De makers noemen de methode ‘cultuursensitief’ en stellen dat ‘persoonlijke normen en waarden, cultuur, religie en diversiteit’ bij seksualiteit horen; volgens de makers is de methode daardoor bruikbaar op scholen van uiteenlopende signatuur. Het NJi erkende Veiligwijs in november 2020 als ‘Goed onderbouwd’; ook hier geldt dat de effectiviteit niet is onderzocht. De Rijksoverheid noemt Veiligwijs op haar informatiepagina als een van de drie lespakketten waaruit scholen kunnen kiezen.

Wonderlijk Gemaakt: de christelijke methode van Driestar educatief

‘Wonderlijk gemaakt’ is de methode van Driestar onderwijsadvies, onderdeel van Driestar educatief in Gouda, en wordt vooral gebruikt op reformatorische en andere christelijke basisscholen. De methode is in 2025 vernieuwd en heeft een ouderbrochure, zodat ouders per les kunnen zien wat er behandeld wordt. Elke groep krijgt vier lessen (groep 7 en 8 meer), met titels als ‘Knuffelen en privé’ en ‘Niet meegaan met vreemden’ in groep 1, ‘Mijn lichaam is van mij’ en ‘Fijne en foute geheimen’ in groep 3, ‘Verliefdheid en verkering’ en ‘Goede en foute plaatjes’ in groep 5, tot ‘Identiteit en intimiteit’ en ‘Diversiteit’ in groep 8. Het ja- en nee-gevoel, grenzen en weerbaarheid lopen als rode draad door alle groepen; op dat punt verschilt de methode inhoudelijk weinig van Kriebels in je buik.

Het verschil zit in het kader. Wonderlijk gemaakt vertrekt uitdrukkelijk vanuit de Bijbel. In de visie van de methode is ieder kind ‘geschapen door God de Schepper’ en waard om ‘gekend, geliefd en beschermd’ te worden. Over relaties stelt de ouderbrochure: ‘Seksuele gemeenschap hoort thuis in het door God ingestelde huwelijk. Het huwelijk is een duurzame relatie van liefde en trouw tussen man en vrouw.’ Over seksuele en genderdiversiteit schrijft de methode dat die ‘steeds meer geaccepteerd’ wordt in de maatschappij, dat lhbtiq+-personen ‘regelmatig te maken hebben met (verbaal) geweld en haat’ en dat opvoeders een rol hebben in ‘het accepteren van mensen met homoseksuele voorkeur of mensen die zoeken naar hun genderidentiteit’, waarbij accepteren wordt omschreven als ‘zich gezien en gehoord weten als mens’, en tegelijk ‘samen luisteren naar Gods stem en elkaar steunen om Zijn geboden te volgen’. Scholen die hiervoor kiezen, voldoen aan kerndoel 38 door diversiteit te benoemen en respect te vragen, zonder de normatieve visie van Kriebels in je buik over te nemen. Er bestaan ook versies voor ouders, het speciaal onderwijs en het voortgezet onderwijs.

GGD’s, Gezonde School en de methoden voor het voortgezet onderwijs

GGD’s maken zelf doorgaans geen lesmethoden, maar spelen wel een grote rol in de keuze. Zij organiseren samen met Rutgers de Week van de Lentekriebels in hun regio, leveren de Gezonde School-adviseur die scholen helpt bij het themacertificaat ‘Relaties en seksualiteit’, verzorgen gastlessen en publiceren ‘menukaarten’ met het aanbod aan erkende interventies in de regio. Wie als ouder wil weten welke pakketten de school zijn aangereikt, kan dus ook bij de GGD terecht.

Voor het voortgezet onderwijs is ‘Lang Leve de Liefde’ van Soa Aids Nederland en Rutgers de standaard. De versie voor de onderbouw (zes lessen voor dertien- tot vijftienjarigen over puberteit, verliefdheid, seksuele diversiteit, relaties, grenzen, online veiligheid, de eerste keer en veilig vrijen) is als enige Nederlandse methode op dit terrein erkend als ‘Effectief volgens goede aanwijzingen’. Er zijn ook modules voor het vso (‘Goed onderbouwd’), het mbo en een module ‘Jij en de media’. Voor christelijke vo-scholen bestaan alternatieven, zoals de vo-versie van Wonderlijk gemaakt en het lespakket ‘Echte liefde’. Waarom het bewijs voor het vo zoveel sterker is dan voor het basisonderwijs, leest u in ons artikel over het onderzoek naar seksuele vorming.

Hoe een school kiest: schoolplan, identiteit en MR

Een lesmethode voor relationele en seksuele vorming valt onder het onderwijskundig beleid van de school. Dat beleid staat in het schoolplan, dat het bestuur eens per vier jaar vaststelt, en in de schoolgids. Op grond van artikel 10 van de Wet medezeggenschap op scholen heeft de medezeggenschapsraad (MR) instemmingsrecht bij vaststelling of wijziging van het schoolplan en van de onderwijskundige doelstellingen. De keuze voor een specifieke methode wordt doorgaans door het team en de directie gemaakt, maar via het schoolplan en de MR hebben ouders formeel een stem. In de oudergeleding van de MR zitten gekozen ouders; wie wil meepraten, kan zich daarvoor kandidaat stellen of de zittende leden benaderen.

De identiteit van de school weegt zwaar. Artikel 23 van de Grondwet geeft bijzondere scholen de vrijheid om onderwijs vanuit hun levensbeschouwing in te richten, zolang de kerndoelen worden gehaald. In de praktijk ligt daardoor voor een reformatorische school een methode als Wonderlijk gemaakt voor de hand, terwijl een openbare school eerder uitkomt bij Kriebels in je buik of Veiligwijs; scholen kunnen ook een eigen leerlijn samenstellen. Rutgers’ eigen monitor uit 2020 liet zien dat 40 procent van de basisscholen een erkende methode gebruikte.

Wat SLO als criteria aanreikt

SLO, het nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling, schreef na de kerndoelwijziging van 2012 een leermiddelenanalyse (2014) en een leerplanvoorstel met voorbeeldlesmateriaal (2015). SLO formuleert geen verplichte eisen aan methoden, maar wel waar scholen op kunnen letten: komen kennis, vaardigheden én houdingen aan bod; worden verschillende opvattingen en leefwijzen besproken en ook de invloed van cultuur, religie, leeftijdsgenoten en media; is er aandacht voor rechten (lichamelijke integriteit, vrij partnerkeuze) en voor wettelijke kaders als het discriminatieverbod; en sluit het aan bij een sociaal veilig schoolklimaat. In de analyse van 2014 werden negen leermiddelen voor het basisonderwijs doorgelicht, waaronder ‘Relaties & seksualiteit’ (de voorloper van Kriebels in je buik) en ‘Wonderlijk gemaakt’. SLO constateerde dat alle thematische pakketten aandacht besteedden aan seksuele diversiteit, maar dat ‘transgender minder voorkomt en interseksualiteit geheel niet’, en dat ‘Relaties & seksualiteit’ de meeste aspecten dekte. Reguliere methoden voor wereldoriëntatie boden volgens SLO ‘nog onvoldoende basis’.

Daar komt verandering aan. In het kader van de actualisatie van de kerndoelen heeft SLO in juli 2025 definitieve conceptkerndoelen burgerschap opgeleverd, met een kerndoel over diversiteit waarin onder meer gender en seksuele oriëntatie expliciet worden genoemd. Zodra die kerndoelen wettelijk zijn vastgesteld, zullen uitgevers hun methoden daarop aanpassen.

De verschillen rond gender en seksuele diversiteit

Voor veel ouders is dit het punt waarop methoden echt uiteenlopen. Alle genoemde pakketten voldoen aan kerndoel 38 door seksuele diversiteit te benoemen en respect te vragen. Het verschil zit in de normatieve laag eronder.

• Kriebels in je buik behandelt gendergelijkheid en seksuele diversiteit als vast onderdeel van het thema sociaal-emotionele ontwikkeling en gaat uit van een brede, positieve benadering van seksualiteit volgens de WHO-standaarden en de UNESCO-guidance; genderidentiteit komt als begrip aan bod. Minister Wiersma stelde in 2023 dat ‘promotie van transgenders’ geen onderdeel is van de pakketten die Rutgers aanbeveelt, maar dat kinderen wel vragen kunnen hebben over genderdiversiteit die op school besproken moeten kunnen worden.
• Veiligwijs kiest voor een waardenbenadering (‘je mag jezelf zijn’, respect voor grenzen) en laat expliciet ruimte voor de normen en religie van thuis; de methode profileert zich als bruikbaar voor scholen van uiteenlopende signatuur en legt minder nadruk op begrippen rond genderidentiteit.
• Wonderlijk gemaakt benoemt seksuele en genderdiversiteit, vraagt om acceptatie van de persoon en respect, en plaatst dat binnen een bijbelse visie waarin seksualiteit in het huwelijk tussen man en vrouw thuishoort.

Welke benadering passend is, is uiteindelijk een keuze van de school en, via de MR, van de ouders samen. Hoe scholen in bredere zin met genderthema’s omgaan, buiten de seksuele vorming om, beschrijft onze zustersite genderopschool.nl; ervaringen van ouders vindt u bij deouders.nl.

Weging: er is te kiezen, maar vraag door

De belangrijkste conclusie is geruststellend en ontnuchterend tegelijk. Geruststellend, omdat er echt alternatieven zijn: een school die de Lentekriebels niet passend vindt, kan met Veiligwijs of Wonderlijk gemaakt volledig aan de wet voldoen, en een school die de Lentekriebels wel gebruikt, kan uit het pakket kiezen wat bij haar past. Ontnuchterend, omdat geen van de drie methoden voor het basisonderwijs op effect is onderzocht; ‘Goed onderbouwd’ is het hoogste wat er is. Kies dus niet op basis van de claim ‘wetenschappelijk bewezen’, maar op basis van de inhoud die u zelf hebt bekeken en de waarden die erachter zitten. Vraag de school welke methode ze gebruikt, welke lessen daaruit, en of u het materiaal mag inzien. Hoe u dat gesprek voert, leest u in ons artikel over het gesprek met de school, en wat uw formele mogelijkheden zijn in het overzicht van ouderrechten. Meer achtergrond vindt u in de categorie Onderzoek en alternatieven.